Serie zelfmanagement: samen beslissen

05 juli 2017

Veel zorgverleners denken dat ze het al doen: samen beslissen over gezondheid en eigen regie. Ten onrechte volgens expert Haske van Veenendaal. Hij vindt dat samen beslissen een speerpunt in de zorg moet worden. Dit interview is de 10e aflevering in een serie artikelen over zelfmanagement van Zorgenz en De Eerstelijns.

Tijdens het interview oefent Haske van Veenendaal met een nieuw woord: dialoogkamer. Hij heeft het niet zelf bedacht. 'Een psychiater met wie ik onlangs op een congres in gesprek was over samen beslissen, stelde voor om het niet langer te hebben over de spreekkamer, maar over de dialoogkamer.' Het spreekt Van Veenendaal erg aan: hij vindt dat zorgprofessionals ‘samen beslissen’ tot speerpunt van hun vak moeten maken.

Samen beslissen in de spreekkamer

Samen beslissen kan beter

Van Veenendaal geldt als een expert op het gebied van samen beslissen. Hij was onder meer de opsteller van het rapport Verkenning gezamenlijke besluitvorming (pdf) en spreekt vaak met zorgprofessionals over dit onderwerp. 'Veel van hen denken dat ze het al doen: samen met de patiënt een besluit nemen. Maar onderzoek waarbij consulten geobserveerd zijn, toont aan dat dit niet het geval is en dat er nog ruimte voor verbetering is. Er is vaak niet één duidelijke behandeloptie, maar meerdere naast elkaar. Professionals laten de diverse keuzes vaak nog achterwege.'

Praktijkvoorbeeld van een fysiotherapeut

Van Veenendaal komt met een praktijkvoorbeeld: 'Een fysiotherapeut adviseerde een 80-jarige mevrouw die een nieuwe knie nodig had, een vaste knie. Omdat het valrisico dan lager was en hij ervan uitging dat trainen met een beweegbare knie voor haar te lastig zou zijn. Ook zou het risico van een botbreuk groter zijn door de hoge leeftijd. Terwijl voor deze mevrouw haar uiterlijk belangrijk bleek. Een vaste knie zou betekenen dat zij met een "stijf" been zou lopen.

Voor- en nadelen bespreken

Samen beslissen houdt in dat je je patiënt alle opties voorhoudt, met alle voor- en nadelen. Ook die keuzes waaraan je als professional niet meteen denkt, maar die vanuit het oogpunt van kwaliteit van leven voor de patiënt wel degelijk reëel zijn. Een professional dient de patiënt de ruimte te geven en te motiveren om zijn eigen prioriteiten te stellen. Pas dan is de patiënt goed geïnformeerd en kan die samen met de arts een weloverwogen afweging maken, passend bij diens voorkeuren en situatie. Er zijn patiënten die zeggen: "kiest u maar, dokter". Dat kan een keuze zijn, maar accepteer die pas als de patiënt weet uit welke mogelijkheden hij kan kiezen, alle voor- en nadelen ervan kent en weet wat hij daar zelf belangrijk in vindt.'

Zelfmanagement geen revolutie

'Er wordt vaak gedaan alsof zelfmanagent een revolutie is. Maar mensen doen zelf al veel als ze een klacht of gezondheidsprobleem hebben. Voor driekwart van hun gezondheidsproblemen roepen mensen niet direct medische hulp in. Deze lossen ze zelf op, met partner, vrienden of internet. Ik zie zelfmanagement meer als een verschuiving. Mensen willen meebeslissen en meer hun verantwoordelijkheid nemen voor hun gezondheid en gedrag. Dat kan door de technische mogelijkheden en diverse keuzehulpen ook steeds beter. We plaatsen het begrip nu in een andere context. Het verschilt per persoon hoe iemand met een gezondheidsprobleem omgaat. Na een hartinfarct wordt de een heel angstig, de ander heeft dat niet. Bij de een leidt dat tot een zorgvraag, bij de ander niet.'

Zelfmanagement en samen beslissen

Volgens Van Veenendaal hebben zelfmanagement en samen beslissen zeker raakvlakken. 'Beide begrippen gaan over autonomie en eigen regie van de patiënt. Bij samen beslissen gaat het over besluitvorming en wat daarvoor nodig is. Bij zelfmanagement speelt de vraag in hoeverre mensen in staat zijn zich aan te passen aan veranderingen die ziekten met zich meebrengen. Hoe kunnen ze hun eigen doelen blijven nastreven? Hoe kunnen we hen motiveren en ondersteunen bij het aanleren van nieuw gedrag? Voor zelfmanagement en samen beslissen geldt dat het kan gaan over keuzes en doelen die passen bij wat iemand zelf wenst en belangrijk vindt.'

Zelfmanagement voor iedereen?

Moet iedereen maximaal aan zelfmanagement doen? Van Veenendaal vindt dat eigenlijk geen goede vraag. 'Je kunt ook andersom redeneren. Ik denk eerlijk gezegd dat de meeste mensen niet graag bij een dokter komen. Ik pleit ervoor om mensen goed te informeren, zodat ze goede keuzes kunnen maken. Dat proces kunnen professionals ondersteunen door het concept van samen beslissen optimaal te begrijpen en de juiste stappen daarvoor te doorlopen.'

Beter maar duurder?

Goede zelfmanagementondersteuning kan de kwaliteit van leven en van zorg verhogen, maar tegelijkertijd kunnen de kosten daardoor ook stijgen. Ga je voor een zelfmanagementinterventie als je weet dat die duurder is? 'Je bent verkeerd bezig als je de kosten leidend maakt, en niet wat de patiënt wenst en wat past bij diens situatie,' reageert Van Veenendaal.

Hij gelooft er heilig in dat als de arts de stappen van samen beslissen goed doorloopt, mensen andere keuzen maken. 'Dat tonen studies duidelijk aan, ze zien af van verdere behandeling of nog een chemo. En kijk naar de zogeheten ‘wittejassen hoge bloeddruk’. Bij 20 procent van de mensen is de bloeddruk te hoog als deze in de spreekkamer wordt gemeten. Als ze thuis hun bloeddruk zelf zouden meten, zou dat aanzienlijk schelen in de kosten van medicijngebruik.'

Samen beslissen essentieel onderdeel

Tot slot wil Van Veenendaal graag een lans breken voor samen beslissen. Het doet hem goed dat de Federatie van Medisch Specialisten het opgenomen heeft in zijn toekomstvisie. 'Ik zie een herwaardering van aandacht voor communicatie. In de opleiding is daar zeker aandacht voor, maar daarna kijken we nooit meer hoe het eraan toegaat in de dialoogkamer. Terwijl het zo’n essentieel onderdeel is van het vak, dat ook bijscholing en voortdurende training behoeft.'

Vier stappen voor gedeelde besluitvorming

Stiggelbout et al. (2015) onderscheiden 4 stappen voor gedeelde besluitvorming:

  • De zorgverlener informeert de patiënt dat er een beslissing genomen moet worden en dat de mening van de patiënt daarin belangrijk is.
  • De zorgverlener legt de opties en de voor- en nadelen uit van elke optie (inclusief de optie niets doen / niet behandelen of afwachten).
  • De zorgverlener en de patiënt bespreken de voorkeuren van de patiënt en de zorgverlener ondersteunt de patiënt in het wikken en wegen.
  • De zorgverlener en de patiënt bespreken welke rol de patiënt in de beslissing wil spelen, nemen een besluit of stellen het uit en regelen eventuele follow-up.

Model voor samen beslissen

Eerder verscheen in het blad Bijblijven, het nascholingstijdschrift voor huisartsen, het artikel Gedeelde besluitvorming (pdf). Hierin beschrijven adviseurs Haske van Veenendaal en Ruth Pel-Littel een model met 7 stappen, die een duidelijke structuur geven aan een gesprek waarin de zorgverlener en patiënt samen keuzes maken. Ook geven zij praktische tips en voorbeeldvragen.

Serie zelfmanagement De Eerstelijns en ZorgenZ

Het interview met Haske van Veenendaal is de 10e aflevering in de serie artikelen over zelfmanagement. Naast verdiepende publicaties in het magazine De Eerstelijns verschijnen online op ZorgenZ artikelen met een meer praktisch karakter. Bekijk de serie op de website van Zorgenz. ZonMw deed de afgelopen jaren onderzoek en zette ontwikkelprojecten in gang. Met de serie wil ZonMw de resultaten onder de aandacht brengen. Lees meer over onderzoek naar zelfmanagement op de website van ZonMw. 

Auteur: Corina de Feijter
Bron: Zorgenz

Verder lezen

kennispleinchronischezorg.nl gebruikt cookies om het gebruik van de website te analyseren en het gebruiksgemak te verbeteren. Lees meer over cookies. melding sluiten